Renesansowy, warowny zamek  z piękną fosą w Szydłowcu to jedyny tego typu obiekt w pobliżu Skarżyska, w dodatku położony bardzo dogodnie, bo przy samej trasie Warszawa – Kraków. Jest świetnie zachowany, a w jego murach mieści się Muzeum Instrumentów Ludowych.

Mimo tego nie jest szczególnie oblegany przez turystów. Chyba, że ja mam takie szczęście i bywając na zamku nie spotykam tłumów. W każdym razie chciałbym gorąco zachęcić do jego odwiedzenia.

 

Swoje powstanie Zamek zawdzięcza przybyłym z Moraw rycerzom z rodu Odrowążów. To oni, po dotarciu w XIII wieku do Polski, wybudowali na sztucznie usypanej wyspie (do dziś zamek otacza fosa) swą pierwszą, prawdopodobnie drewnianą, rycerską siedzibę.

Podczas badań archeologicznych przeprowadzonych na początku lat sześćdziesiątych w północnej części wyspy, poza terenem obecnego zamku znaleziono szczątki drewnianych konstrukcji pierwotnej siedziby rodu.

Badania prowadzone kilka lat później pozwoliły na odkrycie śladów osadników na terenie obecnego dziedzińca zamkowego. Po zewnętrznej stronie północnego skrzydła zamku archeologowie natrafili na pozostałości po wspominanej w dokumentach z 1427 r. tak zwanej curii , czyli tego co dziś nazwalibyśmy dworem.

Pierwszymi Odrowążami, którzy przyjęli nazwisko Szydłowieckich byli dwaj bracia – Jakub i Sławko, którym Szydłowiec zawdzięcza powstanie kościoła farnego. To oni erygowali kościół  Anno Domini 1401.

Budowa zamku rozpoczęła się w połowie XV. Właścicielem włości rodowych był wtedy Stanisław Szydłowiecki, od 1467 r. marszałek dworu królewskiego. Wtedy to został  wzniesiony północny budynek mieszkalny oraz wieża bramna. Dojazd do wieży umożliwiał most stały (kamienny – to ten na zdjęciu) i zwodzony (który nie zachował się). Dom mieszkalny zbudowano z kamienia, na planie prostokąta.

Na wszystkich czterech kondygnacjach mieściły się po trzy pomieszczenia w podziemiu sklepione, a wyżej kryte stropami. Wieża  bramna powstała z kamienia. Jest trzykondygnacyjna, wsparta czterema narożnymi skarpami, a w przyziemiu ma przejazd  z ostrołukowymi otworami bramnymi. O budowlach tych znaleziono wzmianki w dokumentach pochodzących z około 1517 r.

W roku 1509 roku Szydłowiec objęli w posiadanie kasztelan radomski i podskarbi koronny Mikołaj Szydłowiecki. Do czasu swej śmierci w roku 1532 przekształcił on średniowieczny zameczek w renesansową rezydencję, dzięki czemu zamek zyskał reprezentacyjne pomieszczenia.

Dobudowano trzy jednotraktowe skrzydła  mieszkalne, jednocześnie otaczając z trzech stron dziedziniec, zamknięty z czwartej strony murem parawanowym.

Skrzydło północne powstało przez przedłużenie istniejącego już gotyckiego domu mieszkalnego. W komnatach dodano stropy kasetonowe, fryzy i polichromie ścienne. Skrzydło  zachodnie zostało dostawione od  zewnątrz do istniejącego muru.

Po śmierci Mikołaja Szydłowieckiego zamek i włości przeszły na własność rodziny Radziwiłłów. Zostały wniesione jako wiano przez bratanicę Mikołaja Szydłowieckiego – Elżbietę, która została ich właścicielką po śmierci stryja i wyszła za mąż za Mikołaja Czarnego Radziwiłła.

Kolejną przebudowę zamek zawdzięcza synowi Elżbiety – Albrechtowi. W latach 1619-28  wewnątrz dziedzińca dobudował  do  skrzydła wschodniego czterobiegową  klatkę schodową.

Wieżę  bramna została nadbudowana, a bezpośrednio  nad przejazdem około 1620 r. urządzono dwukondygnacyjną kaplicę pokrytą kopułą pogrążoną w masywie wieży.

Na kolejnych po Radziwiłłach właścicieli zamek czekał aż do początków XIX wieku. W roku 1821, po bezpotomnej śmierci ostatniego Radziwiłła z linii Mikołaja Czarnego, zamek kupiła Anna Sapieżyna.

Była jego właścicielką do 1828 r., kiedy to odsprzedała zamek rządowi Królestwa Polskiego. W końcu budowla zaczęła chylić się ku upadkowi i w drugiej połowie XIX wieku popadła w ruinę.

Dzieła zniszczenia dopełnili w czasie I wojny światowej mieszkańcy Szydłowca. Zamek stracił dach. Dachówka została rozebrana dla pokrycia kościoła parafialnego. Prace nad przywróceniem dawnej świetności siedziby znamienitych rodów rozpoczęły się dopiero po wojnie.

W 1949 roku rozpoczęto zabezpieczenie murów zamkowych, a w latach  1951-52  przeprowadzono częściową  odbudowę. Między innymi zrekonstruowano zewnętrzną loggię. Wspominane wcześniej badania  archeologiczne i architektoniczne  prowadzone w  latach  1962-65  poprzedziły pełną odbudowę  zamku z myślą o przeznaczeniu go na siedzibę  instytucji kulturalnych.

Obecnie mieszczą się tu Szydłowieckie  Centrum Kultury – „Zamek”, Biblioteka Publiczna,  Muzeum Ludowych Instrumentów  Muzycznych  oraz  kawiarnia.

Na koniec ciekawostka dotycząca budowniczych zamku i założycieli Szydłowca. Na wewnętrznej stronie parawanowego muru można podziwiać świetnie zachowany herb Odrowążów, którym posługiwał się też ród Szydłowieckich.

Obecnie heraldycy opisują ten herb następująco: „w polu czerwonym na zawiasie kotłowej strzała srebrna w słup”. „Zawiasa kotłowa” vel podkowa zupełnie mi się nie podoba.

O wiele bardziej wolę wersję legendy mówiącą, że założyciel rodu Odrowążów, jeszcze na Morawach został wyzwany na pojedynek. W tym pojedynku sprawił się tak chwacko, że odstrzelił strzałą z łuku oba wąsy swego przeciwnika. Na pamiątkę jako godło otrzymał strzałę z wąsami. Z Odrzywąsa zrobił się potem Odrowąż.

tekst: Paweł Nurzyński
zdjęcia: Anna Nurzyńska

http://www.skarzysko.eu/
http://www.sckzamek.pl/