Nie tylko w dzisiejszych czasach ludzie uciekają od wielkomiejskiego zgiełku. W ciągu wieków kto tylko mógł, budował sobie letnie wille poza miastem. Także w Warszawie wybudowano kilka rezydencji, w większości dziś wchłoniętych przez aglomerację, ale dawniej będących ostoją zieleni i spokoju.

Takie miejsce stworzył marszałek wielki koronny Stanisław Lubomirski, od 1683 r. oficjalny właściciel wsi i zamku w Ujazdowie.

Łazienka dla marszałka
Obok swojej posiadłości, w dużym kompleksie leśnym wybudował dwa małe pawilony: Ermitaż i Łaźnię. Ermitaż przeznaczony był na wypoczynek po trudach, jakich marszałkowi  przysparzało życie polityczne. W Łaźni zaś, położonej na wysepce otoczonej kanałami i prostokątną sadzawką, Lubomirski organizował spotkania towarzyskie.

Ten drugi pawilon posiadał łazienkę, od której nazwano budynek, a później cały ogród. Budowla ta, wzniesiona przez Tylmana z Gameren (zwanego Gamerskim) w stylu barokowym tkwi w murach obecnego Pałacu Na Wodzie.

W XVII w. miejsca do higieny codziennej nie cieszyły się zbytnią popularnością. Kąpiel była rytuałem świątecznym i tylko możni mogli sobie pozwolić na specjalnie do tego celu przeznaczone pomieszczenia.

Łazienka marszałka Lubomirskiego składała się ze sporej okrągłej sali łazienkowej zwieńczonej kopułą (dzisiejsza rotunda środkowa), otoczonej wieńcem małych pokoi. Pomieszczenie było parterowe, z narożnymi wieżyczkami.

Pałac Na Wodzie

Królewska rezydencja
W 1764 r. Ujazdów stał się własnością Stanisława Augusta Poniatowskiego. Nowo wybrany król rozpoczął modernizację zamku w Ujazdowie. Przeznaczył na to duże środki i zatrudnił słynnych artystów.

Niestety, stare mury nie pasowały do planów króla, który zniechęcony niepowodzeniem, oddał zamek na koszary. Na co dzień król rezydował na Zamku Królewskim, ale wytchnienia szukał poza murami miasta. Stąd wziął się pomysł letniej rezydencji w małym pawilonie na terenie Zwierzyńca w Ujazdowie.

Od tego momentu zaczynają się prawdziwe dzieje Królewskich Łazienek. Zamek w Ujazdowie popadał w zaniedbanie, natomiast boczny pawilon z łazienką rozrósł się i stał jedną ze znakomitszych budowli Polski.

Latem 1776 r. Stanisław August Poniatowski zdecydował się zamieszkać w Łazience. Wówczas na poddaszu dodano trzy małe pokoje z mansardowymi oknami. Robotami kierował architekt Dominik Merlini, który do końca panowania króla (1795) nadzorował prace remontowe w Łazienkach.

Dzięki dogodnemu położeniu budowli, coraz bardziej nabierającej wyglądu pałacyku, można było oddawać się ulubionej rozrywce – pływaniu łodzią po sadzawce i kanałach. W tym celu, około 1775 r., przy północnej krawędzi wyspy wyprowadzono do wody ozdobne schody.

W 1784 r. pałacyk otrzymał południowy portyk, najbardziej zapewne znany motyw Łazienek. W roku 1788 budowla została powiększona, otrzymała też skrzydła wschodnie i zachodnie. Przybyły między innymi Sala Salomona, Sala Balowa, Galeria. Łazienka otrzymała stiukowe ściany i posągi czterech królów.

Ale to było wciąż mało, jak na królewską rezydencję. W roku 1792 dobudowano pawilony wschodni i zachodni, połączone z głównym korpusem kolumnadami na mostach. Dzięki temu powstały dodatkowe pomieszczenia dla zbiorów artystycznych króla.

Takich zmian byłoby pewnie jeszcze wiele, ale czas panowania Stanisława Augusta Poniatowskiego dobiegł końca. Wraz z nim skończyły się czasy świetności Łazienek. Nie było już słynnych obiadów czwartkowych, ani przejażdżek gondolami po stawach.

Pałac od strony północnej

Zagrożony zniszczeniem
W 1817 r. Łazienki stały się własnością rosyjskich carów. Wielki Książę Konstanty wybrał na siedzibę Belweder, który został przebudowany w stylu klasycyzmu. Przy Belwederze wybudowano m.in. stajnie i maneż, a w ogrodzie poniżej skarpy Świątynię Diany i Świątynię Egipską. W 1846 r. architekt Andrzej Gołoński dobudował do pawilonu zachodniego Pałacu Na Wodzie cerkiew zwieńczoną niską kopułą.

W latach sześćdziesiątych XIX w. zapanowała moda na oranżerie. Dlatego powstały dwie pomarańczarnie, z których jedna istnieje do dziś w południowej części parku. Druga, już nieistniejąca, przeznaczona była dla największej w Europie kolekcji drzew pomarańczowych, zakupionych od Radziwiłłów z Nieborowa.

Wojny nie były dla Łazienek łaskawe. W czasie pierwszej wywieziono do Rosji wyposażenie pałacu wraz ze zbiorami Stanisława Augusta Poniatowskiego. Na szczęście, na mocy traktatu ryskiego (po zakończeniu wojny polsko-bolszewickiej), zbiory wróciły na swoje miejsce. Niestety, z powodu braku dozoru zmarzły kolekcje roślin tropikalnych zgromadzone w obu oranżeriach.

W roku 1926 na górnym tarasie Łazienek wystawiono pomnik Fryderyka Chopina, dzieło Wacława Szymanowskiego. Teraz odbywają się przy nim letnie, niedzielne koncerty pianistyczne. Wykonawcami są najlepsi wirtuozi z całego świata a słuchają ich setki turystów i miłośników muzyki.

We wrześniu 1939 r. zbiory Pałacu Na Wodzie przeniesiono do Muzeum Narodowego, dzięki czemu ocalały. Po upadku powstania warszawskiego Niemcy oblali benzyną wnętrze pałacu i podpalili go. Pożar zniszczył stropy, bezcenne malowidła, posadzki, stiukowe dekoracje i żyrandole. W ścianach wywiercono otwory na dynamit, ale nie zdążono, na szczęście, wysadzić pałacu w powietrze.

Nowa Pomarańczarnia

Miejsce spotkań zakochanych
Przez kilkanaście powojennych lat trwała praca nad restauracją pałacowych wnętrz. Cerkiew rozebrano, a pawilon zachodni upodobnił się do pawilonu wschodniego. Pracami kierował konserwator warszawskich zabytków – inż. arch. Jan Dąbrowski.

Sale Pałacu Na Wodzie zostały odrestaurowane lub odtworzone i ponownie zapełnione dziełami sztuki, zarówno oryginalnymi, jak i nowo nabytymi oraz zrekonstruowanymi. Restauracją objęto także inne obiekty, takie jak Biały Domek, Pałac Myślewicki czy Starą Pomarańczarnię.

W Starej Pomarańczarni urządzono Galerię Rzeźby, będącą nawiązaniem do królewskich zamysłów, nie zrealizowanych za życia Stanisława Augusta Poniatowskiego. Przywrócono utworzoną przez króla Galerię Rzeźb na świeżym powietrzu.

Łazienki to temat rzeka. Z każdym budynkiem, z każdym zakątkiem parku wiąże się jakaś historia. Tu powstawały utwory literackie i rodziły się pomysły artystyczne polskiego oświecenia. Tu rozpoczęło się powstanie listopadowe. Tu spotykali się monarchowie i wielcy tego świata. Tu wreszcie od wielu pokoleń na pierwszych randkach spotykają się zakochani warszawiacy.

Informacje praktyczne
Łazienki Królewskie ul. Agrykoli 1, tel. 022/621-62-41, 022/625-79-44. Pałac Na Wodzie czynny wtorek–niedziela  9.00–16.00

tekst i zdjęcia: Hanna Kierzkowska