Pierwsze skojarzenie ze Spałą to polowania. Te wielkie, carskie i te prezydenckie w II Rzeczpospolitej.

Drugie skojarzenie to PPL-owskie wakacyjne wyjazdy dla pracowników zakładów państwowych i ośrodek szkoleń sportowych.

Wszystko zaczęło się od nazwiska właścicieli młyna, który onegdaj stał w miejscowości nad strumieniem Gać.

Zacznijmy do końca, czyli od PRL-u, chociaż coraz go w Spale mniej. Miejscowość nie poradziła sobie z przemianami lat 90-tych XX w. i jeszcze kilka lat temu była wspomnieniem kurortu, który Fundusz Wczasów Pracowniczych zagarnął na kilkadziesiąt lat. Dziś dostaje kolejną szansę.

Komuna zostawiła w Spale kilka pamiątek. W latach 50-tych m.in. z międzywojennych hal dożynkowych i stadionu pływackiego powstał Centralny Ośrodek Sportu, zwany także Ośrodkiem Szkoleń Olimpijskich.

FWP zainwestował też w domy wczasowe i wybudował m.in. obecnego Misia, Żbika, Żubra, jak przystało na estetykę owych czasów – z wielkiej płyty.

Młynarze ze Spały
Niepozorną osadę w lasach nad Pilicą od XVI w zamieszkiwała rodzina młynarzy Spałów. Najprawdopodobniej właśnie od ich nazwiska miejscowość wzięła swoją nazwę.

W następnym stuleciu rozpoczęto bardziej intensywne pozyskiwanie drzewa z pobliskich lasów, które następnie spławiano Pilicą.

Po śmierci ostatniego ze Spałów nowy właściciel młyna zajął się przerobem drewna na dużą skalę, wybudował w pobliżu tartak i budynki dla pracujących w nim robotników. Osada żyła spokojnie, aż nastał rok 1880 i car Aleksander III upolował w tutejszych lasach swojego pierwszego jelenia.

Kościółek

Carskie wypasy
Skąd wziął się Aleksander w spalskich lasach? Od kongresu wiedeńskiego w 1815 r. Spała znajdowała się w zaborze rosyjskim. Właściwie nie wiadomo, czy Aleksander III przyjechał do Spały jako pierwszy, czy może był to Aleksander II ok. 1874 r.

Ważne, że carskie udane polowanie całkowicie zmieniło charakter osady. Po pierwsze – car kazał upamiętnić to wydarzenie monumentem z głazów. Po drugie – zaczął regularnie przyjeżdżać w spalskie lasy na łowy.

Aby zaspokoić carskie apetyty na dziczyznę i zapewnić mu warunki, do jakich przywykł, przesiedlono okoliczną ludność, rozebrano młyn, a tereny zalesiono.

W 1884 r. wybudowano piękny drewniany pałacyk i wyposażono go luksusowymi meblami. Pałacyk został otoczony parkiem z stylu angielskim i szybko rozrósł się do rozmiarów rozległej rezydencji.

W pobliżu postawiono koszary, kasyno oficerskie i ok. 1900 r. domy dla gości. Jeden z nich nazywał się Savoy (obecnie „Rogacz”), a drugi, Bristol, to dzisiejszy „Dzik”. Cechą charakterystyczną dla budowli z tego okresu jest czerwona cegła, przez co łatwo można je wypatrzyć.

Zadbano o nowoczesne urządzenia, wznosząc elektrownię, pompownię oraz 36-metrową wieżę ciśnień. Spała przekształciła się w zamknięty ośrodek polowań carskich.

Drugi Belweder
Po I wojnie Spałę proponowano na rezydencję naczelnikowi Józefowi Piłsudskiemu, ale ten nie był zainteresowany, bo po prostu nie polował, a przyjechał tutaj raptem kilka razy.

W 1922 r. miejscowość stała się zatem letnią rezydencją prezydentów II Rzeczypospolitej. To tu odbywały się rauty i reprezentacyjne przyjęcia dla zagranicznych dyplomatów.

Rozkochany w górach prezydent Stanisław Wojciechowski postanowił mieć ich kawałek także w Spale. Z  jego inicjatywy w miejscu dawnych koszar w 1923 r. powstała przepiękna drewniana kaplica pw. Królowej Korony Polskiej. Obecnie jest to kościół parafialny pw. św. Huberta.

Prezydent Ignacy Mościcki uwielbiał polowania. Praktycznie nie wyjeżdżał ze Spały i to za jego sprawą ochrzczono ją „drugim Belwederem”. Mościcki wprowadził zwyczaj dorocznego obchodzenia dożynek.

Pierwsza uroczystość w 1927 r. miała zgromadzić blisko 10 tys. osób, więc rok później gotowy był stadion, a następnie wybudowano halę mieszczącą 38 tys. osób.

Życzeniem prezydenta Mościckiego było również, by w Spale stanął żubr, który przed II wojną światową zdobił plac zamkowy w Warszawie. Pomnik żubra przeniesiono do Spały w 1929 r.

W 1939 r. hitlerowcy zajęli Spałę i ulokowali w niej siedzibę Naczelnego Dowództwa Wojskowego „Wschód”. Działał tu wywiad Związku Walki Zbrojnej Armii Krajowej, niestety w 1940 r. komórka została odkryta i zlikwidowana.

Dawna carska wozownia

Warto zobaczyć
- tzw. szaniec św. Huberta – usypany z kamieni za czasów prezydenta Mościckiego i obok kamień na pamiątkę carskiego polowania oraz piękny drewniany domek strażnika leśnego (muzeum);
- domy wczasowe Rogacz i Dzik, dawne hotele carskich gości;

- dawną willę Wielopolskiego, zarządcy Spały za czasów carskich. W latach międzywojennych mieściła się tu bursa dla sierot;

- pomnik żubra. Żubr od ok. 1862 r. stał w puszczy białowieskiej na pamiątkę polowania cara Aleksandra II (obecnie znajduje się tam jego kopia). Podczas I wojny wywieziono go do Rosji, a wrócił stamtąd na dziedziniec zamku królewskiego do Warszawy. Na szyi żubra widać ślad po spawaniu – podczas II wojny światowej Niemcy odcięli mu głowę szukając wewnątrz ukrytych skarbów;

- fundamenty pałacyku carskiego – zniszczonego przez wojska radzieckie w 1945 r.;
- kościół prezydenta Mościckiego i znajdujący się obok Kościół Polowy Armii Krajowej, zbudowany w 1992 r. Ma drewniane Stacje Męki Pańskiej, nazywane Drogą Krzyżową AK.

Informacje praktyczne
Spała leży ok. 9 km na wschód od Tomaszowa Mazowieckiego, nad Pilicą.

tekst i zdjęcia: Dorota Rycerz