Zdrajca nad zdrajcami, czyli Hieronima Radziejowskiego przypadki osobliwsze…

Zna go prawie każdy Polak, bo każdy czytał „Trylogię” Sienkiewicza  i wie, że to temu wiarołomcy Rzeczpospolita zawdzięcza „potop”. Urodził się w Radziejowicach, tak zwanych od pobliskiej rzeczki Radziejówki, dzisiaj noszącej nazwę Pisia. Sam ród Junoszów jest bardzo stary, otrzymał te ziemie w XIII wieku, w nadaniu od księcia Konrada Mazowieckiego.

Hieronim Radziejowski bardzo prędko pokazał „na co go stać”. W wieku 18 lat, dzięki rodzinnej fortunie został posłem, a rychło potem otrzymał starostwo łomżyńskie. Kiedy został marszałkiem tamtejszej biednej, ale licznej a bitnej szlachty zbuntował się przeciwko królowi.

Podczas sławetnej wyprawy na Ukrainę we wrześniu 1648 roku, zmówił się z Chmielnickim i w wyniku tej intrygi doszło do klęski wojsk polskich pod Piławcami. Ale potem wywinął się z opresji i całe zdarzenie nie przeszkodziło mu w karierze na dworze Jana Kazimierza.

Pałac w Radziejowicach to obecnie Dom Pracy Twórczej

Zręczny intrygant rósł w siłę i dzięki poparciu króla uzyskał tytuł Podkanclerza Koronnego. Dopiero kiedy monarcha nawiązał romans z żoną Radziejowskiego, Elżbietą Kazanowską butny magnat, czując się znieważony takowym despektem, podniósł bunt i nawet dokonał najazdu na dwór królewski. Za co został obwołany infamisem i skazany na utratę czci,  majątku oraz na śmierć. Zaocznie, bo czując pismo nosem salwował się ucieczką – za morze, do Szwecji.

Pałac otacza piękny romantyczny park

Trzeba żywić coś w rodzaju podziwu dla energii tego banity, bo nawet w takiej sytuacji walczył o odzyskanie majątku i pozycji, także przed sądami w Piotrkowie Trybunalskim. W Szwecji zemstą powodowany podżegał króla Karola Gustwa do wojny z osłabioną Rzeczpospolitą i tak doszło do „potopu”, któren – jak się okazało – tak straszliwie wyniszczył gospodarczo Polskę, że było to zdaniem wielu historyków bezpośrednią przyczyną upadku państwa i późniejszych rozbiorów.

Kiedy wojska szwedzkie wkroczyły na ziemie polskie Radziejowski znalazł „godnego siebie” sprzymierzeńca i wraz Krzysztofem Opalińskim doprowadził do hańbiącej kapitulacji polskiego pospolitego ruszenia pod Ujściem 25 lipca 1655 roku.

Polska husaria w XVII wieku święciła największe triumfy
(obraz Juliusza Kossaka)

Ale ten zdrajca nad zdrajcami intrygował na wszystkie strony. Klęska na terenie Polski ściągnęła (zapewne uzasadnione) podejrzenia Szwedów na Radziejowskiego, iż knuje coś przeciwko swoim „chlebodawcom”. Chyba poznali się „kto zacz”. Miał potajemnie wysłać list do dawnego protektora, króla Jana Kazimierza i w zamian za wybaczenie zdrady oraz powrót do łask i tytułów doprowadzić do podstępnego pojmania samego Karola Gustawa.

Podwójnego zdrajcę zaraz osadzono w lochu w Malborku,  dobra jego skonfiskowano a same Radziejowice splądrowano i zniszczono. Potem został przewieziony do Sztokholmu a tam skazany na dożywocie. Mogłoby się wydawać, że to koniec.

Husaria w XXI wieku na pokazie w Wilanowie
(fot. Ewa Zarębska)

Ale los takim sprzyja…Więzienie nie złamało ducha intryganta, który umiał wyleźć z każdej opresji. Po śmierci Karola Gustawa Hieronim Radziejowski począł słać listy błagalne do Marii Ludwiki, żony Jana Kazimierza. Królowa nakłoniła władcę, aby wybaczył zdrajcy. Ten zaraz po powrocie przystąpił do działania – otrzymał tytuł wojewody inflanckiego i włączył się do życia politycznego.

W 1667 roku Hieronim Radziejowski z polecenia Jana Kazimierza wyjechał jako poseł nadzwyczajny do Porty Otomańskiej, na dwór Mohameta IV. Zasłynął tam na całą Europę dzięki zręczności i energii, z jaką bronił interesów Rzeczpospolitej. Na tureckim dworze umiał tak motać intrygi, dawać „bakszysze” i podarki, kaptować zwolenników i niszczyć podstępem przeciwników, że zdobył sobie szacunek i mir zarówno wśród Turków, jak i posłów innych europejskich państw.

Tureckie szable tak zwane „damascenki” lub „demeszki”

Mało tego, nawet tam hardy polski magnat „pokazał rogi”, bo umiał się przeciwstawić samemu chanowi – a to wymagało niezwykłej śmiałości. W Konstantynopolu wszyscy przed absolutnym władcą padali na twarz i tego rodzaju postępek równał się niechybnej śmierci. Ale Radziejowskiemu nie dość, że uszło to na sucho to jeszcze zbudowało wyjątkową pozycję. Niestety, wkrótce potem zapadł ponoć na jakąś chorobę zakaźną i zmarł na tureckiej obczyźnie, w Adrianoplu. Nie wiadomo, być może był to efekt trucizny, bo taką metodą skrytobójstwa (czyli walki politycznej) często posługiwano się na Wschodzie, a wcześniej w cywilizowanej Europie.

Syn Hieronima (ale z jego drugiego małżeństwa z księżną Eufrozyną Tarnowską-Wiśniowiecką), Michał Radziejowski cieszył się szczególnymi łaskami królowej Marii Ludwiki. Otrzymał staranne wykształcenie w Paryżu, potem towarzyszył ojcu w poselstwie do Turcji. Kiedy powrócił do kraju , poświęcił się stanowi duchownemu.

Umiejętnie pozyskiwał przyjaciół (w tym hetmana wielkiego, Jana Sobieskiego), szybko odzyskał cały skonfiskowany niegdyś jego ojcu majątek (niedaleko pada jabłko od jabłoni…) i piął się w hierarchii kościelnej. Jako poseł – delegat do Watykanu, po zwycięstwie pod Chocimiem, przekazywał papieżowi zdobytą w tej bitwie wielką chorągiew wojsk tureckich.

Jan III Sobieski (anonimowy portret z XVIII w.)

Za panowania króla Jana III Sobieskiego Michał Radziejowski został arcybiskupem gnieźnieńskim i Prymasem Polski. To on jest autorem prawdziwej świetności Radziejowic (był także właścicielem pobliskiego Nieborowa), gdzie przyjmował gości, w tym także głowy koronowane, urządzał huczne polowania i bale. Stworzony przez niego piękny barokowy pałac swój ostateczny kształt uzyskał w XIX wieku.

Czas okazał się łaskawy dla Radziejowic…

W tym okresie często bywał w Radziejowicach, u Krasińskich (owoczesnych włodarzy tych dóbr i pałacu) Henryk Sienkiewicz, który dość oględnie sportretował Hieronima Radziejowskiego w „Potopie”.

Innym częstym gościem w Radziejowicach był sąsiad z pobliskiej Kuklówki, Józef Chełmoński, jeden z największych polskich malarzy, „portrecista” mazowieckiego krajobrazu. Mieszkał w swym dworku ponad 25 lat, teraz stałą wystawę jego obrazów można zobaczyć w radziejowickim pałacu.

Droga do Kuklówki

Kuklówka jest obecnie w prywatnych rękach a otaczające ją krajobrazy jeszcze niewiele się różnią od tych, które inspirowały autora „Trójki”, „Bocianów”, „Babiego lata”, „Żurawi”. Tylko stada kuropatw, których niegdyś było tu w bród należą do rzadkości…

tekst i zdjęcia: Arkadiusz Szaraniec