Jest najstarszym w Europie kościołem Zakonu Braci Krzyżowych Pańskiego Grobu Jerozolimskiego, zwanych Bożogrobcami. Został zbudowany za sprawą kasztelana krakowskiego Jaksy, który podczas pielgrzymki do Ziemi Świętej tak zachwycił się Grobem Bożym, że postanowił mieć jego podobiznę w swojej rodzinnej wsi – podkrakowskim Miechowie.
Jaksa przywiózł z Jerozolimy kilkanaście worków świętej ziemi, według legendy zebranej z samej Góry Golgota. Wysypał ziemię w miejscu, gdzie dziś stoi Kaplica Grobu Chrystusowego i w 1163 r. wybudował tam mały kwadratowy kościół pw. św. Katarzyny Aleksandryjskiej.
Jaksa sprowadził do Miechowa Bożogrobców i ufundował im klasztor. Zakonników zaczęto odtąd nazywać Miechowitami.
Kim byli bożogrobcy?
Historia zakonu wiąże się z pierwszą wyprawą krzyżową, która rozpoczęła się w 1096 r., a zakończyła 3 lata później odebraniem muzułmanom Jerozolimy i powstaniem Królestwa Jerozolimskiego (istniało prawie 200 lat).
Przywódca krzyżowców, Gotfryd de Bouillon zorganizował wspólnotę rycerzy i duchownych – 20 kanoników miało pełnić służbę duszpasterską, zaś zadaniem 50 rycerzy krzyżowych była obrona świętego miejsca oraz uczestniczenie w wyprawach przeciw niewiernym. Bożogrobcy podlegali biskupowi Jerozolimy.
W 1114 r. patriarcha jerozolimski Arnold zorganizował kanoników w zakon i nadał im Regułę św. Augustyna. W latach osiemdziesiątych XV w. Zakon Bożogrobców został zniesiony w większości krajów europejskich, a jego dobra przejęli Kawalerowie Maltańscy. W Polsce Bożogrobcy działali nadal.
Krzyż z podwójnym ramieniem
Bożogrobcy sprowadzili do Polski nieznane obrzędy i specyficzną liturgię. Zapoczątkowali zwyczaj budowania w kościołach w Wielkim Tygodniu tzw. Grobu Pańskiego, organizowali nabożeństwa pasyjne.
Miechowska świątynia stała się miejscem pielgrzymek całej Europy, szczególnie licznych w średniowieczu. Grób w Miechowie otrzymał wówczas przywileje odpustowe takie same jak ma Grób Jerozolimski i obowiązują one do dziś.
Bożogrobcy byli w Miechowie prawie 700 lat. Klasztor miechowski stał się centralnym konwentem Zakonu. Tutaj rezydował jego przełożony nazywany proboszczem generalnym.
Bożogrobcy zajmowali się też szkolnictwem – prowadzili szkoły m.in. w Gnieźnie, Krakowie, Bytomiu, a w XVIII w. przejęli część szkół pojezuickich. Do XVI w. powstały 32 ośrodki zakonu w Polsce.
Bożogrobcy opiekowali się miechowskim sanktuarium do 1819 r., bo wówczas zakon został zlikwidowany. Ostatnim Bożogrobcą był Baltazar Chwalbiński, który zrezygnował z urzędu proboszcza w 1852 roku. Od tego czasu kościołem miechowskim opiekują się księżą diecezjalni.
Najbardziej rozpoznawalnym znakiem polskich Bożogrobców jest czarny habit z czerwonym krzyżem z podwójnym poziomym ramieniem, zwany krzyżem patriarchalnym.
„Sepulchrum Christi Domini”
Grób Chrystusa znajduje się w specjalnie wybudowanej kamiennej kaplicy, powstałej po pożarze kościoła w 1530 r. Kaplica jest kwadratowa i przylega do wschodniego krużganka kościoła. W zachodniej ścianie kaplicy został wmurowany kamień przywieziony z grobu Chrystusa z Jerozolimy.
Dolna część grobu zbudowana jest z kamiennych bloków ozdobionych geometrycznymi płaskorzeźbami. Po lewej stronie znajduje się wejście do komory grobowej, a wewnątrz, zaraz po prawej stronie jest kamienna mensa, na której kiedyś spoczywało ciało Chrystusa.
Górna część grobu powstała prawdopodobnie w drugiej połowie XVIII w., po wielkim pożarze w 1745 r., który zniszczył kościół ufundowany przez Jaksę. Jest wykonana z drewna, w stylu barokowym.
Ścianę kaplicy zdobi kopia całunu turyńskiego, pobłogosławiona przez Ojca Świętego Jana Pawła II. Jan Paweł II wielokrotnie modlił się przy Chrystusowym Grobie, o czym wspomniał w breve – dokumencie nadającym kościołowi w Miechowie w 1996 r. miano Bazyliki Mniejszej.
Współcześni Bożogrobcy
Zacytowaną w tytule dewizą pochodzącą z czasów wypraw krzyżowych Bożogrobcy posługują się do dziś. Obecnie zakon jest stowarzyszeniem katolickich duchownych i świeckich.
Mogą do niego należeć tylko osoby o nieskazitelnej opinii moralnej, po ukończeniu 25 lat, którzy szczególnie zasłużyli się dla Ziemi Świętej, np. finansowo. Zakon działa w 40 krajach, a kieruje nim mianowany przez papieża i wybrany spośród kardynałów Wielki Mistrz – kardynał Carlo Furno.
Bożogrobców jest na całym świecie około 19 tysięcy, najwięcej w Stanach Zjednoczonych i Kanadzie. Wspierają katolików w Ziemi Świętej, np. dofinansowują budżet patriarchy łacińskiego Jerozolimy, utrzymują i prowadzą tam blisko 100 szkół.
W Polsce Bożogrobcy działają od końca lat 90. XX w. i obecnie jest ich ok. stu. W 1995 r. wielkim przeorem został mianowany prymas Józef Glemp.
Informacje praktyczne:
Do Miechowa najłatwiej dojechać trasą Kraków – Kleice – Warszawa (E7). Jest oddalony od Krakowa o ok. 40 km, od Kielc o ok. 78 km.
tekst i zdjęcia: Dorota Rycerz
